Potop - krótkie opracowanie

Potop – opracowanie, akcja: XVII wiek, lata 1655-1657.

Autor - Henryk Sienkiewicz, pozytywizm

Uproszczenie świata (czarno-biały), historii (podporządkowana tezie, że nawet z najgorszego upadku naród może się podnieść), postacie – schematyczne, bez wiarygodnej psychologii, zarysowane paroma kreskami;

Idealizacja – przeszłości, wizji historii, postaci, świata – świat przypomina baśń;

Wyolbrzymienie - dobrych cech bohaterów (odwaga, poświęcenie), demonizacja złych cech, hiperbolizacja upadku (t. 1 i 2) i odrodzenia (t.3) moralnego narodu polskiego.

Wszystkie te cechy biorą się z pisania powieści „na zamówienie narodu”, ku pokrzepieniu serc, mającej podnieść na duchu, dać nadzieję. Jednocześnie dziś wiele osób zapomina, że w powieściach Sienkiewicza historia jest przekłamana, świat czarno-biały, a społeczeństwo polskie, które znajdowało się na skraju upadku – pokazane jako bohaterskie, rozgrzeszone z wad. Historia u Sienkiewicza zależna jest od jednostek – zdrajców i obrońców ojczyzny, a tych drugich jest więcej, więc wszystko skończy się dobrze. Przełomowy moment w powieści to obrona Częstochowy – nie mająca znaczenia strategicznego, ma znaczenie moralne.

Wpływ na historię mają:

1. wybitne jednostki (królowie, bohaterowie tacy jak Kmicic i Wołodyjowski), 

2. cały naród,

3. Boża Opatrzność (cuda opisane w Potopie).

Źródłem odrodzenia narodu są: wierność wierze katolickiej, miłość ojczyzny, pragnienie wolności, zaniechanie prywaty. Mamy do czynienia z pochwałą postawy obywatelskiej i patriotycznej. Jednocześnie patriotyzm w Potopie, to patriotyzm romantyczny (nie – pozytywistyczny!), patriotyzm głoszący potrzebę poświęcenia i ofiarnictwa. Świat ukazany jest bez podkreślenia ideałów pozytywistów. Koncepcja historii jest skrajnie przeciwstawna pozytywistycznym schematom determinacji (zależności) ludzkich losów i historii od praw przyrodniczych, warunków geograficznych czy struktury społecznej. Autor nie analizuje politycznych ani społecznych przyczyn potopu. Szwedzi najeżdżają, gdyż namówił ich do tego Hieronim Radziejowski.

Schemat powieści – wątek historyczny przeplata się z romansowym. Mamy schemat trójkąta z porwaniem (także Krzyżacy, Ogniem i mieczem, Pan Wołodyjowski itd.; Kmicic, Oleńka, Bogusław Radziwiłł).

Potop – baśń: bohaterowie to baśniowi herosi, wyidealizowani w swoich pozytywnych cechach, szlachetni i prawi (pomijając Kmicica, bohatera dynamicznego, który przeżywa przemianę i z niezdyscyplinowanego hulaki przeradza się w niezniszczalnego obrońcę ojczyzny), nie można ich zabić (Kmicic ma niezliczoną ilość żyć), nagrodą za wypełnianie zadań jest ręka księżniczki – tutaj Oleńki. Ukazana jest głównie wzniosłość czynów, pojawiają się cuda (cud przemiany Kmicica, cud przemiany narodu, cud obrony Częstochowy, cud uratowania króla przez górali), pojawia się wiele proroctw i przepowiedni wieszczących wojnę. Wszystko jest jednoznacznie dobre lub złe. Powieść kończy się formułą baśniową „pan Andrzej żył długo w przykładnej zgodzie i miłości…”

Postacie: fikcyjne i historyczne; nieskomplikowane psychologicznie, mają kilka cech wyróżników, np. Wołodyjowski jest kochliwy, jest wspaniałym szermierzem, wciąż podkręca wąsa. Zagłoba to postać komiczna, pijak i żarłok, co ma wiele forteli.

Podzielić je można na grupy społeczne:

arystokrację – stoi na czele narodu, głównie to postacie historyczne: Radziwiłłowie, Sapieha, Opalińscy. Ich działania ściągają klęski, są surowo ocenieni;

szlachtę - ziemianie i rycerze, obrońcy. Zdecydowanie większość to bohaterowi pozytywni, jeśli błądzą, to na skutek zwodzenia przez magnaterię, jak Kmicic;

mieszczan – brak opisu, ale wiadomo, że chcą bronić kraju (tak słyszał Kmicic);

chłopów – walczą, ratują króla, opisany jest nobilitowany za bohaterstwo parobek Michałek. Są też księża, np. ks. Kordecki, gdyż potop jest także wojną w obronie wiary.

Bohaterowie pozytywni to obrońcy, ich czyny są heroiczne, wyolbrzymione jest podkreślenie ich poświęcenie i oddania (Stefan Czarnecki), Jan Kazimierz pokazany jako król-ojciec, gotowy do wybaczenia, płaczący nad krajem;  

bohaterowie negatywni są demonizowani, np. Janusz Radziwiłł: groza jakaś była w tej potężnej twarzy i lodowatość, jakie bywają w krzepnących rysach ludzi w chwili skonu; postać hetmana, posępna, ogromna, groźna; Radziwiłł porywał go, jak potężny wir wody porywa i przyciąga wszystko, co się w jego kolisko dostanie.