Pan Tadeusz

Wbrew pozorom, a także wbrew świadomym zamiarom autora, “Pan Tadeusz” jest poematem na wskroś metafizycznym, to znaczy jego przedmiotem jest rzadko dostrzegany w codziennie nas otaczającej rzeczywistości ład istnienia jako obraz (czy odbicie w lustrze) czystego Bytu.

Z chorób, które trawiły dawną Rzeczpospolitą, dwie zwłaszcza, jednorodne zresztą, wskazał Mickiewicz wyraźnie w Panu Tadeuszu, jedną zaraz w tytule, drugą w samym rdzeniu akcji. Jedną z nich jest bezsilność prawa, drugą buta, rozpasanie indywidualizmu szlacheckiego. Jedno i drugie kulminuje w anarchizmie

Czas i miejsce akcji: lata 1811-1812 – po rozbiorach, gdy państwo polskie nie istnieje, Polacy oczekują na wyzwoliciela Napoleona, w 1812 Napoleon idzie na Moskwę (wraca pokonany, ale o tym w utworze nie ma ani słowa, to opisał Słowacki we własnych fragmentach „Pana Tadeusza”)

Większość uczniów ma Jacka Soplicy dość. Każą go kochać. Jacek jest „prawdziwym patriotą”, odpokutowuje grzechy młodości, odkupuje zło, które wyrządził, nawet Stolnik mu przebacza – umierając. Ale Jacek to morderca, sarmata, szaleniec i zdrajca!

Telimena jest postacią wprowadzoną do „Pana Tadeusza” dla kontrastu z Zosią. Mickiewicz dodał jej postać, gdy wstępna wersja pierwszej księgi była już napisana. Z chęci skontrastowania jej z Zosią wynika wiele cech, jakie Telimena ma, a szczególnie pewna śmieszność, która jest rezultatem jej sposobu bycia i sposobu myślenia. Telimena nie jest też postacią całkiem na serio (ale o takie w „Panu Tadeuszu” trudno).

Przez parę dni oddawałem się rozpuście... Och, proszę się o mnie nie obawiać; rozpuście bardzo niewinnej: po prostu czytałem Pana Tadeusza — po francusku. Przekład Cazina jest podwójną transpozycją: z polskiego na francuskie i z wiersza na prozę. Tym samym poemat zmienia się poniekąd w powieść, czyta się tego Tadeusza jako powieść, poznaje się go, bodajże pierwszy raz w życiu, w logicznym porządku. Przede wszystkim stwierdzić muszę, że czytany w tej nowej postaci, prozą, jako powieść, wydał mi się Pan Tadeusz powieścią porywającą. Połknąłem go jednym tchem, przeskakując nawet (przyznaję się do tego) opisy przyrody.