Lalka - krótkie opracowanie

Bolesław Prus - Lalka      epoka: pozytywizm

Czas i miejsce akcji w „Lalce” - 1878-1879

Akcja właściwa powieści obejmuje niecałe dwa lata, okres od marca 1878 do schyłku października 1879 roku. Pamiętniki Ignacego Rzeckiego (czas akcji uprzedniej, czyli retrospekcje) rozszerzają ją do początków XIX w. (subiekt rozpoczyna swoje wspomnienia od lat 30. XIX wieku), a nawet, w przytoczeniach opowieści jego ojca, do czasów napoleońskich. Dzięki wprowadzeniu Pamiętnika starego subiekta autor wzbogacił swą powieść o perspektywę historyczną, opisując w niej zamkniętą epokę narodowowyzwoleńczych walk: Wiosny Ludów (1848) i powstania styczniowego (1863). Wskutek tego zabiegu czas fabularny „Lalki” to prawie pół wieku, co w konsekwencji powoduje, iż dzieło Prusa staje się panoramą życia społecznego i przemian w nim zachodzących.

Miejsce akcji - Warszawa, Paryż, Zasławek (miejsce nieudanego samobójstwa Wokulskiego – Skierniewice).

Interpretacja tytułu „Lalki”

Autor na początku chciał powieść zatytułować „Trzy pokolenia”. Wybrał tytuł „Lalka” odnoszący się do procesu o lalkę (baronowa Krzeszowska oskarżyła o kradzież lalki panią Stawską). Tytuł można też odnieść do Izabeli Łęckiej (że jest lalką salonową|) oraz sceny, w której Rzecki ustawia wystawę i bawi się lalkami (motyw teatru świata – ludzie są tylko marionetkami w rękach losu: (…) dokąd wy jedziecie, podróżni?... Dlaczego narażasz kark, akrobato?... Co wam po uściskach, tancerze?... Wykręcą się sprężyny i pójdziecie na powrót do szafy. Głupstwo, wszystko głupstwo!...a wam, gdybyście myśleli, mogłoby się zdawać, że to jest coś wielkiego!...).

Narracja - dość nowatorska, mamy typowego dla powieści realistycznej narratora wszechwiedzącego, ale i też narrację pierwszoosobową, subiektywną w pamiętniku Rzeckiego. Mamy więc tzw dwugłos narracji.

Obraz społeczeństwa polskiego w „Lalce”

Społeczeństwo ukazane jest w całej swej rozpiętości: od prostytutek i biedoty miejskiej, aż po książęta. Mamy więc: biedotę miejską (Marianna, Węgiełek, Wysocki), mieszczaństwo (pani Meliton, pani Stawska, Małgorzata Wokulska),arystokrację (baronowa Krzeszowska, pani Zasławska, Łęccy). Na kartach powieści ukazani są reprezentanci różnych grup społecznych, środowisk i zawodów Warszawy lat siedemdziesiątych XIX wieku. Są też Żydzi i mniejszość niemiecka. Dlatego też można mówić o panoramiczności „Lalki”, gdyż zarysowuje obraz całego społeczeństwa, a nie tylko jednej warstwy.

Główne wątki

Głównym wątkiem jest nieodwzajemniona miłość Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej.

Wątki poboczne: - dzieje Ignacego Rzeckiego, - losy Heleny Stawskiej, - losy prezesowej Zasławskiej, - historia Minclów, -historia rodziny Łęckich, -historia rodziny Krzeszowskich, - wątek procesu o lalkę, - wątek studentów.

Realizm „Lalki”

Lalka to powieść realistyczna, tzw powieść dojrzałego realizmu. Cechy powieści realistycznej to:

1. Prawdopodobieństwo wydarzeń - oznacza, że opisane na kartach powieści wydarzenia mogły zdarzyć się naprawdę.

2. Prawdopodobieństwo istnienia bohaterów. Prus stworzył bardzo szczegółowe biografie, stosowne do ówczesnych realiów epoki.

3. Osadzenie akcji w istniejącym, realnym mieście – Warszawie.

4. Chronologia wydarzeń – ta cecha jest zachowana, choć nie bez pewnej kompozycyjnej modyfikacji, tzn. niektóre rozdziały w powieści odnoszą się do wydarzeń opisywanych kilka części przedtem (funkcję „przerywników” od akcji właściwej pełnią pamiętniki, będące urozmaiceniem i odwołaniem do historii Polski).

Pozytywizm w „Lalce”

Pozytywizm, epoka zbudowana w opozycji do romantycznego światopoglądu, na kartach powieści przejawia się w:

- Krytyce idealizmu (Wokulski przez wyidealizowanie ukochanej, nie dostrzegał jej prawdziwego oblicza, kochając jej wymyślony, uwznioślony, romantyczny wizerunek. Gdy otrzeźwiał mówił: Oto skutki znajomości kobiet z poezji! Trzeba było poznawać kobiety nie przez okulary Mickiewiczów, Krasińskich albo Słowackich, ale ze statystyki, która uczy, że każdy biały anioł jest w dziesiątej części prostytutką; no i jeżeli spotkałoby cię rozczarowanie, to choć przyjemne...).

- Energiczności i zapale głównego bohatera, który dzięki swej ciężkiej pracy dorabia się majątku, a potem finansuje działalność charytatywną.

- Przekonaniu o potrzebie silnej polskiej gospodarki, która podniosłaby kraj z kryzysu.

- Poglądach, takich jak scjentyzm, kult wiedzy i nauki, racjonalizm, wiara w postęp jako poprawę życia ludzkości (takie ideały wyznają Stanisław Wokulski, Julian Ochocki oraz profesor Giest; Wokulski o Paryżu: Praca nad szczęściem we wszystkich kierunkach - oto treść życia paryskiego. (…) Posągi i obrazy są dostępne nie tylko dla amatorów, ale dla artystów i rzemieślników, którzy w galeriach mogą zdejmować kopie. Francuz, gdy coś wytwarza, dba naprzód o to, ażeby dzieło jego odpowiadało swemu celowi, a potem - ażeby było piękne. I jeszcze nie kończąc na tym troszczy się o jego trwałość i czystość.

- Pracy organicznej i pracy u podstaw – sztandarowych hasłach pozytywizmu (otworzył nowy sklep, założył spółkę do handlu ze Wschodem oraz udzielał się charytatywnie - pomógł między innymi prostytutce Mariannie, furmanowi Wysockiemu i Węgielkowi, tak samo pomocna jest prezesowa Zasławska).

- W ogólnej apoteozie (wysławianiu) pracy. Praca jest ważna, może najważniejsza, daje człowiekowi pieniądze, szczęście, zadowolenie, cel w życiu.

-podjęciu tematu emancypacji kobiet (w Lalce jest wiele bohaterek – kobiet, których los trudny, co wynika z ich zniewolenia, nierównego traktowania w porównaniu do mężczyzn, zależności od mężczyzn, braku wykształcenia, niemożności zarobienia na siebie itd.;

baronowa Krzeszowska to opłakująca śmierć córki matka, Krzeszowska jest zołzą, wiecznie niezadowoloną kobietą, która zatruwa innym życie, bo jej własne życie jest puste – dziecko umarło, a mąż odszedł, ona nie ma się czym zajmować, bo życie kobiety XIX wieku ograniczało się do kuchni, rodziny, wychowywania dzieci – to wszystko baronowej zostało odebrane,

pani Stawska – jej mąż wyjechał i nie daje znaku życia, Stawska musi zarobić na siebie, swoją córkę i starą matkę, niestety, jako kobieta nie jest w stanie zarobić tylu pieniędzy, żeby móc utrzymać rodzinę, zalega z rozlicznymi opłatami, Rzecki musi jej obniżyć czynsz, Wokulski znajduje jej pracę w sklepie, co jest rozwiązaniem bardzo nowatorskim jak na tamte czasy (znajomość z Wokulskim i jego pomoc powodują, że Stawska jest uważana za kochankę Wokulskiego, ludzie ją oplotkowują, Stawska ostatecznie wychodzi za mąż, raczej z pobudek finansowych, niż z miłości),

prostytutka Maria (podobnie jak Sonia ze Zbrodni i kary) nie może zarobić na życie uczciwą pracą, uratowana przez Wok.

Filozofia w „Lalce”

organicyzm - państwo, miasto, społeczeństwo jako jeden organizm (widać w opisach Paryża),

scjentyzm (od łac. scientia - wiedza) - zespół poglądów filozoficznych głoszących, że prawdziwą i w pełni uzasadnioną wiedzę o rzeczywistości dostarczają jedynie nauki przyrodnicze; pozytywistyczna fascynacja nauką, techniką;

filozofia pracy wyznawana m.in. przez Wokulskiego (Strach, co się tu stanie za kilka generacji... A przecie jest proste lekarstwo: praca obowiązkowa - słusznie wynagradzana. Ona jedna może wzmocnić lepsze indywidua, a bez krzyku wytępić złe i... mielibyśmy ludność dzielną, jak dziś mamy zagłodzoną lub chorą.)

utylitaryzm – liczy się to, czy coś jest przydatne i użyteczne społecznie (opisy Paryża),

socjalizm - czyli sprzeciw wobec rodzącego się kapitalizmu, Mraczewski, subiekt w sklepie Wokulskiego, często opowiadał zdziwionemu Rzeckiemu o swej wizji społeczeństwa: Jak żyję, nie słyszałem nic równego. Młodzieniec ten dowodził mi przytaczając nazwiska ludzi, podobno bardzo mądrych, że wszyscy kapitaliści to złodzieje, że ziemia powinna należeć do tych, którzy ją uprawiają, że fabryki, kopalnie i maszyny powinny być własnością ogółu, że nie ma wcale Boga ani duszy, którą wymyślili księża, aby wyłudzać od ludzi dziesięcinę. Mówił dalej, że jak zrobią rewolucję (...), to od tej pory wszyscy będziemy pracowali tylko po ośm godzin, a przez resztę czasu będziemy się bawili, mimo to zaś każdy będzie miał emeryturę na starość i darmo pogrzeb. Wreszcie zakończył, że dopiero wówczas nastanie raj na ziemi, kiedy wszystko będzie wspólne: ziemia, budynki, maszyny, a nawet żony.

Obraz Paryża w „Lalce”

Paryż został opisany w powieści w rozdziale pierwszym tomu drugiego dla kontrastu z Warszawą. Jest miastem wzorcowym, należy z niego brać przykład. Żyją w nim ludzie twórczy, pracowici, budowa jest logiczna i zrozumiała, jest to miasto „prawdziwych pozytywistów”, miasto, gdzie ideały pozytywizmu są wcielane w życie. Bohater, rozczarowany i oszołomiony rozbieżnością w rozwoju obu miast, zastanawia się nad powrotem do Polski:

I ja miałbym tam wracać?... Po co?... Tu przynajmniej mam naród żyjący wszystkimi zdolnościami, jakimi obdarowano człowieka. Tu naczelnych miejsc nie obsiada pleśń podejrzanej starożytności, ale wysuwają się naprzód istotne siły: praca, rozum, wola, twórczość, wiedza, nawet piękność i zręczność, a nawet choćby szczere uczucie. Tam zaś praca staje pod pręgierzem, a triumfuje rozpusta!